اراده گرفتارى و سختى مخصوص را براى خود نساخته‌اند ، از اين‌رو بخشى از هزينه‌هاى دولت اسلامى براى اداى ديون افراد اختصاص يافته است ؛ آنجا كه اين گروه بدهكاران را از جمله موارد مصرف زكات قرار داده است و مىفرمايد : « وَ الْغارِمِينَ . » « 1 » . در اين صورت تعهّد متقابلى كه ما در اينجا مشاهده مىكنيم ، نوعى از هميارى نيكو است كه بايد در دشوارى به صورت تبادل در يك اجتماع ميان مردم صورت بگيرد . وانگهى ، تقسيم جابه‌جايىها يا غرامت‌هايى كه ذكر شد ، خودبه‌خود براساس تساوى عددى بين نصيب كسانى كه سهم دارند ، صورت نمىگيرد ، بلكه برعكس ، بايد امكانات هر فردى را ما در نظر بگيريم و در نتيجهء امكانات هركسى سهمى را فرض كنيم تا مبادا بر كسى ستم شود « 2 » . خاتمه [ بناى تفكّر قرآنى را نسبت به مسئوليّت ] وقتى عناصر مختلفى را كه در خلال اين تحليل به دست آورديم ، در كنار يكديگر قرار مىدهيم ، بسيار سهل و آسان مىشود ، كه بناى تفكّر قرآنى را نسبت به مسئوليّت دوباره بازگويى كنيم . قرآن كريم با ويژگى ذاتى خود عهده‌دار و متولّى جنبهء نگرش اخلاقى است ، و در اين زمينه شرايطى را از همان آغاز مطرح كرده است كه همهء آن شرايط با مقتضيات قانونى با نورانىترين وجدان‌ها و آن‌هايى كه به عدالت بيشتر اهميّت مىدهند ، به‌طور كامل موافق و هم‌سو است بدون اين‌كه منتظر پختن و رسيدن ديرهنگام و با ترديد نتيجه و ثمره در برابر انديشه‌هاى كهنه و نو بماند ، تا به اين وضعيّت روشن و استوار برسد . بنابراين ؛ مسئوليّت به عنوان يك وظيفه با شخصيّت انسانى ارتباط كاملى دارد ، و از اين روست كه جز انسان بالغ عاقل آشناى به تكاليف ، تحمّل مسئوليّت را ندارد ، به‌گونه‌اى كه در برابر چشم بيننده آن را در هنگام عمل تجسّم مىبخشد . پس هرگاه آن صفات شخص فراهم شد ، پس از آن به‌طور مشخّص مسئول اعمالى است كه از روى اراده آزادانه انجام مىدهد . بنابراين ؛ اراده و آزادى از جنبهء عملى مترادف و به يك معنا هستند . و هيچ نيروى طبيعى باطنى و يا ظاهرى

--> ( 1 ) - توبه ( 9 ) / 60 : ( صدقات و زكات براى فقيران ، مساكين و . . . ) و اداى دين بدهكاران است . ( 2 ) - ر ك : المجموع ، امير : 2 / 372 .